Όλοι έχουμε βρεθεί στην κουζίνα ή στο υπνοδωμάτιο να αναρωτιόμαστε «τι ήρθα να κάνω εδώ;». Οι επιστήμονες έχουν μελετήσει αυτό το μικρό, καθημερινό μπέρδεμα της μνήμης.
Σηκώνεσαι από τον καναπέ για να πάρεις κάτι. Περνάς την πόρτα της κουζίνας, κοντοστέκεσαι και ξαφνικά δεν θυμάσαι τι ήθελες. Γυρίζεις στο σαλόνι και, σχεδόν μαγικά, η σκέψη επανέρχεται. Δεν είναι σπάνιο, ούτε σημαίνει απαραίτητα ότι «η μνήμη σου σε προδίδει».
Αυτό το γνώριμο περιστατικό συνδέεται με εκείνο που οι ερευνητές ονομάζουν «φαινόμενο της πόρτας» (doorway effect). Η ιδέα είναι απλή: καθώς κινούμαστε από ένα δωμάτιο σε άλλο, ο εγκέφαλος δεν αλλάζει μόνο το σκηνικό που βλέπει. Μπορεί να αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνει όσα μόλις συνέβησαν.
Η πόρτα σαν «τέλος κεφαλαίου»
Η καθημερινότητά μας δεν αποθηκεύεται ως μια ατελείωτη, ενιαία ταινία. Τείνουμε να την αντιλαμβανόμαστε σε μικρά επεισόδια: καθόμαστε να δουλέψουμε, τελειώνουμε μια δουλειά, πηγαίνουμε σε άλλο χώρο, ξεκινάμε κάτι καινούργιο.
Η διάβαση μιας πόρτας μπορεί να λειτουργήσει ως όριο ανάμεσα σε δύο επεισόδια. Σε εργαστηριακές μελέτες, οι συμμετέχοντες θυμούνταν σε ορισμένες συνθήκες δυσκολότερα πληροφορίες αφού περνούσαν σε διαφορετικό δωμάτιο. Με άλλα λόγια, το πέρασμα μπορεί να αλλάζει την πρόσβαση στη σκέψη που μας απασχολούσε πριν από λίγα δευτερόλεπτα.
Δεν φταίει πάντα η πόρτα
Προσοχή, όμως: δεν είναι κάποιος απόλυτος κανόνας που ισχύει σε κάθε μετακίνηση. Μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι το αποτέλεσμα εξαρτάται από το πόσο φορτωμένη είναι ήδη η μνήμη μας, τι προσπαθούμε να κρατήσουμε στο μυαλό μας και πώς γίνεται η αλλαγή του περιβάλλοντος.
Αν, για παράδειγμα, σκεφτόμαστε ταυτόχρονα το τηλέφωνο που χτυπά, ένα μήνυμα που πρέπει να στείλουμε και το φαγητό που μαγειρεύεται, είναι ευκολότερο να χαθεί ο αρχικός στόχος. Η μετάβαση σε νέο χώρο μπορεί απλώς να είναι η στιγμή που το διαπιστώνουμε.
Υπάρχει τρόπος να το αποφύγουμε;
Δεν υπάρχει μαγικό κόλπο, αλλά βοηθά να ονομάζουμε νοερά τον σκοπό μας πριν σηκωθούμε: «πάω να πάρω τα κλειδιά». Όταν μάλιστα έχουμε πολλά να κάνουμε, ένα σύντομο σημείωμα ή η αποφυγή παράλληλων περισπασμών μπορεί να μειώσει τα καθημερινά ξεχάσματα.
Κι αν ξεχάσουμε τι θέλαμε, η επιστροφή στο προηγούμενο σημείο μπορεί να ξαναφέρει μπροστά μας τα στοιχεία που είχαν συνδεθεί με την αρχική πρόθεση. Δεν λειτουργεί πάντα, αλλά είναι ένας οικείος τρόπος να αναζητήσουμε το χαμένο νήμα.
Τελικά, εκείνο το «γιατί μπήκα εδώ;» ίσως λέει λιγότερα για την ποιότητα της μνήμης μας και περισσότερα για το πόσο συνεχώς ο εγκέφαλος προσπαθεί να βάλει τάξη στις μικρές ιστορίες της ημέρας.
